اجرای نمایش‌های مذهبی نازل، خطرناک است

ایمان اردی‌زاده، کارشناس واحد هنرهای نمایشی حوزه هنری استان البرز

متأسفانه این روزها نمایش مذهبی از قداست و جایگاه گذشته خود برخوردار نیست. در گذشته، برگزارکنندگان تعزیه ــ به‌عنوان شناخته‌شده‌ترین شکل نمایش مذهبی در ایران ــ با علاقه‌ای ویژه به این هنر و عشق و ارادتی سرشار به ائمه اطهار (علیهم‌السلام)، پس از طی مسیری معنادار و مبتنی بر سیر و سلوک، به این موضوع می‌پرداختند. اما امروزه نمایش مذهبی به شکل ملودرام‌هایی ضعیف درآمده است که دست‌اندرکاران آن‌ها می‌کوشند به هر طریق ممکن، هرچند با نیتی صادقانه، و با کمترین میزان تلاش، پژوهش و صرف زمان، اثر خود را به صحنه ببرند.

در ایام ماه مبارک رمضان، تب اجرای نمایش‌های مذهبی نیز بالا گرفت؛ هرچند این مسئله مختص ماه رمضان نیست و در دیگر مناسبت‌های سال، همچون ماه محرم، نیز شاهد چنین رویکردی هستیم.

شکی نیست که ما ایرانی‌ها ارادت ویژه‌ای به ائمه اطهار (علیهم‌السلام) داریم و شاید در کمتر جایی از دنیا، این ارادت در قالب‌های گوناگون ادبی و هنری تا این اندازه متجلی شده باشد. بااین‌حال، پرداختن به سیره ائمه (ع) و نمایش مصائبی که بر ایشان گذشته است، به تحقیق و مداقه فراوان نیاز دارد و بازتاب آن در هنر نمایش باید با دقت، ظرافت و البته وسواس خاصی صورت گیرد؛ چراکه هنر ما با مخاطبانی ارتباط مستقیم دارد که با آگاهی و اعتقادات خود، آثار ما را به نظاره می‌نشینند.

با این مقدمه کوتاه، به سراغ برخی آسیب‌ها یا، بهتر بگوییم، سهل‌انگاری‌هایی می‌روم که بعضی از فعالان حوزه تئاتر به آن‌ها توجهی ندارند. البته قصد ندارم در این مجال به بررسی گسترده و آسیب‌شناسی همه‌جانبه نمایش‌های مذهبی بپردازم؛ اما باید اذعان داشت که متأسفانه این روزها نمایش مذهبی از قداست و جایگاه گذشته خود برخوردار نیست.

در گذشته، برگزارکنندگان تعزیه، به‌عنوان شناخته‌شده‌ترین شکل نمایش مذهبی ما، با علاقه‌ای ویژه به این هنر و عشق و ارادتی سرشار به ائمه اطهار (علیهم‌السلام)، پس از طی مسیری معنادار و مبتنی بر سیر و سلوک، به این موضوع می‌پرداختند. اما امروزه نمایش مذهبی به شکل ملودرام‌هایی ضعیف درآمده است که دست‌اندرکاران آن‌ها سعی می‌کنند به هر طریق ممکن، هرچند با نیتی صادقانه، و با کمترین تلاش، پژوهش و صرف زمان، اثر خود را به صحنه ببرند.

همان‌گونه که می‌دانیم، تئاتر قواعد و اصول مشخصی دارد که رعایت نکردن هر یک از آن‌ها می‌تواند به کلیت اثر لطمه بزند و در انتقال صحیح پیام اختلال ایجاد کند. نمایش‌نامه یا طرح نمایشی، که یکی از ارکان اصلی تئاتر است، در بسیاری از این نمایش‌های مذهبی، به‌اصطلاح تئاتر مذهبی، ضعیف و فاقد ساختار منسجم است. کارگردانان این آثار یا با قواعد تئاتر آشنایی کافی ندارند یا به شیوه‌ای علمی و اصولی کار نمی‌کنند؛ در نتیجه، بیش از آنکه بر ساختار نمایشی و انتقال درست مفاهیم تکیه کنند، بر تأثیرگذاری احساسی بر مخاطب متمرکز می‌شوند.

بسیاری از این آثار می‌کوشند با استفاده از مداحی و روضه‌خوانی، موسیقی و نریشن‌های سوزناک، خواه آگاهانه و خواه ناآگاهانه، بر مخاطبی تأثیر بگذارند که با این تمهیدات آشنایی دارد. در چنین شرایطی، رسالت اصلی نمایش مذهبی، یعنی انتقال پیام و مفاهیم بلند اعتقادی، به‌کلی نادیده گرفته می‌شود یا خدشه می‌بیند.

گاهی نیز گروهی از این کارگردانان ــ یا به بیان دقیق‌تر، فعالان غیرحرفه‌ای عرصه نمایش ــ بدون توجه به پیامدهای منفی چنین آثاری، با چسباندن وقایع تاریخی به نمایش‌های خود، بیش از تأثیر معنوی اثر، به بهره‌برداری مادی از آن توجه می‌کنند.

برای مثال، در کرج به تماشای نمایشی مذهبی دعوت شدم که می‌کوشید در بستر دفاع مقدس، دو واقعه مهم تاریخی و مذهبی، یعنی شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) و ضربت خوردن حضرت علی (ع)، را هم‌زمان به مخاطب ارائه دهد. این دو واقعه چنان در مدت‌زمان یک‌ساعته نمایش گنجانده شده بودند که کمترین توجهی به منطق روایی داستان و حتی منطق حاکم بر صحنه نشده بود. به نظر می‌رسید هدف آن است که همه این حوادث در کوتاه‌ترین زمان و با نازل‌ترین کیفیت به مخاطب ارائه شوند و در عین حال، تأثیرگذاری مطلوب نیز از آن‌ها انتظار برود!

گذشته از این موارد، بازی‌های نسنجیده و اغراق‌آمیز و نحوه قرارگیری بازیگران روی صحنه نیز دل هر مخاطب آگاهی را می‌آزرد. هنگامی که از کارگردان پرسیدم دلیل حضور افرادی در نقش شخصیت‌های مقدس و بازگویی شتاب‌زده واقعه فدک و ضربت خوردن حضرت امیر (ع) در چنین مجال کوتاهی و بدون تأکید و پرداخت مناسب، آن هم در نمایشی با موضوع دفاع مقدس، چیست، پاسخ داد که تنها دلیل این انتخاب، مناسبت ضربت خوردن حضرت علی (ع) بوده است!

متأسفانه این بی‌منطقی، فقدان ساختار، بی‌هدفی و شتاب‌زدگی در اجرای چنین نمایش‌هایی، تقریباً در کشور ما به عرفی نامتعارف تبدیل شده است؛ گویی برخی مسئولان فرهنگی و غیرفرهنگی استان‌ها نیز اراده‌ای جدی برای اصلاح این وضعیت ندارند.

بااین‌حال، چند پرسش اساسی همچنان مطرح است: آیا مسئولان از تأثیرات منفی این‌گونه نمایش‌های نادرست بر مخاطبان، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، آگاه‌اند؟ آیا باید به هر قیمتی نمایش مذهبی اجرا شود، بی‌آنکه قداست اهل‌بیت (ع) در نظر گرفته شود؟

در پایان، این سخن را به یاد بیاوریم که اگر بخواهید کسی را تخریب کنید، کافی است از او بد دفاع کنید. آیا چنین رویکردی را نمی‌توان نوعی دفاع بد از اعتقادات و باورهای دینی دانست؟ آیا در کشور اسلامی ما نباید از این‌گونه دفاع‌های نادرست جلوگیری کرد و به‌جای آن، زمینه را برای تولید و اجرای آثار فاخر، اثرگذار و مبتنی بر پژوهش فراهم آورد؟