گزارش «کارگاه بررسی سینمای آلفرد هیچکاک» مسعود فراستی- بخش دوم

چگونه فیلم دیدن ما امر خیلی مهمی است. اولین تمرین ما برای درست دیدن می تواند این باشد که فیلم را به عنوان یک پدیده، به صورت کلی (یک پدیده واحد) مشاهده کنیم. حال ممکن است یک جاهایی در فرم فیلم، پس امان بزند . به مذاقمان خوش نیاید. می شود در دوباره دیدن فیلم این خلل ها را شناسایی کرد. یعنی اگر فیلمساز کاربلد، اثرش را به عنوان یک پدیده کلی دیده باشد و توانسته باشد حس مورد نظرش را به ما -تماشاگران- منتقل کرده باشد، ما اجازه داریم که در مرحله بعد سراغ اجزای فیلم برویم و آن ها را مورد بررسی قرار دهیم. به این معنی که پروسه دیدن فیلم در بار اول همواره از کل به جز است نه برعکس.

رابین وود که یکی از آدم حسابی های سینما است جمله دارد به این شکل که:«سینما یعنی جزئیات.» این جمله در حین اینکه بخش بزرگی از بحث سینما را توضیح می دهد، بسیار خطرناک است!

می دانیم که اساس سینما یعنی شخصیت. سینما یعنی آدم هایی که ما در دل قصه امان رفتیم به سراغشان. حالا اگر قرار است ما به شخصیتی در یک فیلم نزدیک شویم (هم ذات پنداری کنیم) باید جزئیاتی مثل؛ نوع ایستادن این فرد، طرز خم شدنش، سیگار کشیدنش، چگونگی حرف زدنش و... در آمده باشد. همیشه هم، برای ساختن این ها و توضیح دادنشان لازم نیست فیلمساز زمان خیلی زیادی را صرف کند، گاهی همه این ها در یک پلان شرح داده می شود. به یاد بیاورید شخصیتی را که همفری بوگارت در فیلم «داشتن و نداشتن» بازی می کند. می بینیم که حرف رابین وود تا حدودی درست است یعنی در مورد همین بحث شخصیت این جزئیات است که او را شکل می دهد. اما اگر قرار باشد به شیوه نشانه شناسان و امثالهم جزئیات را سوا از کلیتی که تشکیل می دهند مورد بررسی قرار دهیم آن وقت به کج راهه رفته ایم.

پس می بایست فیلم را به عنوان یک پدیده از بالا به پایین و از کل به جز نگاه کنیم. در دوباره دیدن فیلم می توانیم از جز به کل حرکت کنیم، که این پروسه ای است خیلی پیچیده، عمیق و نزدیک به فهم قضیه. متأسفانه اغلب ما عادت به فیلم های امروزی داریم و پشت سینمایی(سابقه دیدن فیلم های کلاسیک و آگاهی از تاریخ سینما) نداریم. قرار است این جلسات به ما کمک کند که مثل یک فرد بی خبر از تاریخ سینما رفتار نکنیم. یعنی اگر تصور ما از سینما این باشد که با «تارکوفسکی» شروع شده وای به حالمان! یاد بگیریم که سینما با تارکوفسکی شروع نشده بلکه سرآغاز سینما با «برادران لومیر» و «ملی یس» است.

شاعری که تصورش از تاریخ شعر این باشد که شعر با شعرای پس از انقلاب آغاز شده، با شعر شوخی می کند! کسی که کارش شعر است باید کمی «عراقی» خوانده باشد و کمی «سعدی» بداند.

یعنی اگر فیلمهای افراد پیشگام تاریخ سینما را ندیده باشیم و نفهمیم که سینما چه روندی را تا به امروز طی کرده است، نمی توانیم سینمای امروزمان را هم درست درک کنیم. بنابراین مرعوب سینمای روز دنیا می شویم. آن وقت با دیدن چند تصویر شارپ و سه بعدی، جلوه های ویژه تصویری آنچنان مرعوب می شویم و دیگر نمی توانیم تشخیص بدهیم که فیلمی مثل «تایتانیک» جیمز کامرون فیلم بسیار بدی است! هر چند کارگردانش فیلمساز خوبی است.

کاری به این ندارم که کارگردان «مستأجر» کیست، اما می بینید فیلمی که 90 سال پیش ساخته شده هنوز سرپا است. مسلم است که مستأجر فیلمی در حد و اندازه «مرد عوضی» یا «بدنام» نیست، ولی برای ارزیابی و فهم یک فیلمساز بسیار مهم است. در 3 دقیقه اول فیلم با 15-10 پلان و یک مونتاژ خوب، فیلمساز مسئله اش را برای ما روشن می کند. واقعاً نمی دانم امروزی ها چقدر می توانند این کار را انجام دهند!

کمی هم در میان بحث هایمان باید درباره مسائل فنی هم حرف بزنیم. مثل اینکه سایه و نور چه کارکردی در این فیلم دارد؟ ما در این فیلم با سایه و نورهایی طرفیم که تحت تأثیر سینما اکسپرسیونیستی است که اساساً مهمترین آدم این بحث- که هیچکاک هم به شدت تحت تأثیر اوست- «مورنائو» است و ردپای او در این فیلم هیچکاک هم دیده می شود- هیچکاک همانگونه که خود می گوید؛ علاوه بر مورنائو تحت تأثیر فیلمسازی چون «فریتس لانگ» هم هست- این یکی از المان های تحقیقی خوب درباره هیچکاک است که به ما نشان می دهد او از همان فیلم اولش دارد شمایل هیچکاک آینده را ترسیم می کند. حتی تمی که در فیلم «مستأجر» هست در فیلم های بعدی هیچکاک ادامه پیدا می کند و تکامل می یابد. تم بی گناه گناهکار است.

توضیح: در گزینش و مرتب سازی سخنان مسعود فراستی قسمت هایی که مربوط به نقد فیلم هست و خواننده بدون دیدن فیلم نمی تواند تصوری از آن داشته باشد را حذف کرده ایم.