تاملی در نوشته‌های شهید آوینی پیرامون هنر

 سید مرتضی آوینی هم هنرمندی متعهد بود هم در راه تبیین مبانی نظری هنر متعهد قلم زد. آنچه در پی می آید پاره ای از نوشته های او پیرامون هنر و تعهد هنری است.

درباره ذات و حقیقت هنر متفکران بسیاری سخن گفته اند از حکمای دوران باستان گرفته تا معاصران ما؛ از الاهیون مذهبی گرفته تا طبیعیون و اومانیست ها هر کس بنا بر نوع تصوری که از هستی دارد برای کشف ذات هنر تلاش کرده است. با این حال به نظر می رسد تا رسیدن به تعریفی واحد از هنر و ماهیت آن هنوز راه بسیار است، اگر که رسیدن به این منزل میسر باشد.
هنر به مثابه معرفت
شهید سید مرتضی آوینی که در دوران ما از معدود هنرمندانی بود که علاوه بر انجام فعالیت های هنری دغدغه جدی نسبت به مبانی نظری هنر نشان داد، در تبیین حقیقت هنر و معرفی درون مایه آن چنین می گوید:
«حقیقت هنر نوعی معرفت است که در عین حضور و شهود برای هنرمند مکشوف می گردد و این کشف، تجلی واحدی است که از یک سو در محتوا و از سوی دیگر در قالب هنر ظاهر می شود . . . هنر از حیث محتوا نوعی معرفت است و از این قرار عین حکمت و معرفت، پس چگونه می توان مظاهر مختلف حیات انسان یعنی علم و حکمت و هنر و فلسفه و دین را آن چنان که امروز معمول است از یکدیگر جدا کرد. هنر از لحاظ مضمون و محتوا عین تفکر و حکمت و عرفان است و تنها در نحوه بیان و تجلی از آن ها متمایز است» (مجله سوره، شماره 1، صفحه 14).
وظیفه هنرمند موحد
«شهید آوینی در اشاره به مسئولیت خطیر هنرمند متعهد موحد می نویسد:
«هنرمند موحد گذشته از آنکه باید جهان را به مثابه نشانه ای برای حق ببیند و به تبعیت آن، هنرش به حقایق متعالی اشاره داشته باشد، بلکه باید زبان سمبولیک اشیاء را با توجه به این حقیقت پیدا کند که هر شئ در واقع آیت و نشانه حق است و از وجه خاصی به حق اشاره دارد و این اشارات نیز با یکدیگر متفاوت است.» (مجله سوره، شماره 5 و 6، صفحه 59 و 61)
درمعرفی هنر امروزی غرب
«این متفکر شهید که دوره ای از حیات خویش را صرف تعمق در شناخت بنیادی اندیشه و هنر غربی کرد درباره برداشت های مادی و نیست انگارانه آن و تطبیق آن با هنر رحمانی و متعهد به تفصیل قلم زد، در این باب اشاره می کند:
«هنر غربی حدیث نفس است، نه حدیث شیدایی حق، هنر غرب بیان خودپرستی انسان امروز است، هنری شیطانی است . حال آن که هنر حقیقی حدیث شیدایی حقیقت است.» (مجله کتاب مقاومت، شماره 4، ص 50) «. . . در عالم ظاهر، آفاق سحر و معجزه خیلی به یکدیگر شبیه هستند . جادوگران نیز با سحر و جادو ظاهرا کاری شبیه به معجزه انبیاء انجام می دهند اما در حقیقت فقط معجزه وجود دارد و سحر و جادو جز فریبی بیش نیست . آفاق هنر رحمانی و هنر شیطانی نیز خیلی به یکدیگر شبیه هستند اما جز اهل حق کسی آن دو را از یکدیگر تمیز نمی دهد.» (آینه جادو، ص 186) «تمدن غربی در جستجوی بهشت زمینی است . سیر تاریخی هنر در غرب با غایتی این چنین طی شده است و در هر یک از ادوار قالب هایی که برای کار هنری اتخاذ شده لاجرم مظهر همان روح تاریخی است که آن دوره را از سایر ادوار متمایز می سازد.» (مجله سوره، شماره 1، صفحه 28)
هنر و تعهد
درباره هنر متعهد و چیستی آن سخن های بسیاری وجود دارد. عده ای هنر و هنرمند را از هرگونه قیدی آزاد می دانند و تعهد را مساوق با سفارش می دانند و آن را برنمی تابند. اما از سوی دیگر متفکرانی هستند که با ابتنای بر مسئولیت و تکلیف انسانی هنر را ابزاری برای به کمال رساندن آدمی می دانند و معتقدند هنری که بی هدف دنبال می شود و افقی مقدس را پیش رو ندارد نمی تواند ارزشی داشته باشد. سید مرتضی آوینی در رد این اندیشه که هنر و هنرمند به چیزی متعهد نیست اینگونه می گوید:
«. . . آنان که در کار هنر مدعی «عدم تعهد» شده اند در این داعیه خویش درست نیندیشیده اند؛ اگر نه، در می یافتند که گریز از تعهد در عالم محال است.» (مجله سوره، شماره 3، صفحه 43) «هنرمند باید از «غرض اندیشی» آزاد باشد، اما در عین حال هنر عین تعهد اجتماعی است چرا که وجود انسان عین تعهد است و هنر نیز به مشابه جلوه انسان نمی تواند از تعهد فارغ باشد.» ( آینه جادو، صفحه 131 و 132)
«هنرمند باید اهل درد باشد و این درد نه تنها سرچشمه زیبایی و صفای هنری بلکه معیار انسانیت است . آدم بی درد، هنرمند که نیست هیچ، اصلا انسان نیست.» (مجله سوره، شماره 1، صفحه 30) «اگر هنرمند نسبت به تاریخ و سرنوشت انسان و هویت فرهنگی خویش متعهد باشد دیگر در پیله حدیث نفس خفه نخواهد شد، بال های پروانگی اش خواهد رست و پیله مقتضیات زمان و مکان را خواهد درید، چرا که انسان هم می تواند محاط در متقضیات زمان و مکان باشد و هم محیط بر آن، انسان هم می تواند محکوم تاریخی باشد و هم سازنده آن.» (مجله سوره، شماره 4، صفحه 30)