یادداشت

متأسفانه این روزها نمایش مذهبی از قداست دوران گذشته برخوردار نیست. در دوره‌های گذشته، برگزار کنندگان تعزیه (و تعزیه به‌عنوان شناخته شده‌ترین نمایش مذهبی ما) با علاقه‌ی خاصی که به این هنر و عشق و ارادت سرشارشان به ائمه اطهار(علهیم السلام) با گذر از سیرسلوکی معنادار به موضوع می‌پرداختند. اما امروزه نمایش مذهبی به شکل ملودرام‌های ضعیفی درآمده است که دست اندرکاران آن سعی می‌کنند به هرطریق ممکن (هرچند با نیت صادق) و با کمترین تلاش و پژوهش و صرف زمان، نمایش خود را به صحنه ببرند.

در ایامی که گذشت- ایام ماه مبارک رمضان- تب اجرای نمایش‌های مذهبی نیز بالا گرفت. هرچند این مسأله خاص ماه رمضان نیست و در دیگر ایام مناسبتی سال همچون ماه محرم نیز این رویکرد وجود دارد.
شکی نیست که ما ایرانی‌ها ارادت خاصی به ائمه‌ی اطهار(علهیم السلام) داریم و شاید در هیچ کجای دنیا نیز این ارادت در قالب‌های گوناگون ادبی وهنری این‌گونه متجلی نشود. اما پرداختن به سیره‌ی ائمه(ع) و نمایش مصائبی که بر ایشان گذشته است نیازمند تحقیق ومداقه فراوان دارد و تبلور آن در هنر نمایش می‌بایست با دقت و ظرافت و صد البته وسواس خاصی صورت گیرد. چرا که هنر ما در ارتباط مستقیم با مخاطبینی قرار می‌گیرد که با اعتقادات و آگاهی، خود ما و هنر ما را به نظاره نشسته‌اند.

حال با این مقدمه کوتاه به سراغ برخی آسیب‌ها و یا بهتر بگوییم سهل‌انگاری‌هایی می‌روم که برخی هنرمندان حوزه تئاتر به آن توجهی ندارند. البته قصد شکافتن یا آسیب‌شناسی گسترده‌ی نمایش‌های مذهبی را ندارم که در این مقال نیز نمی‌گنجد اما باید اذعان داشت که متأسفانه این روزها نمایش مذهبی از قداست دوران گذشته برخوردار نیست. در دوره‌های گذشته، برگزار کنندگان تعزیه (و تعزیه به‌عنوان شناخته شده‌ترین نمایش مذهبی ما) با علاقه‌ی خاصی که به این هنر و عشق و ارادت سرشارشان به ائمه اطهار(علهیم السلام) با گذر از سیرسلوکی معنادار به موضوع می‌پرداختند. اما امروزه نمایش مذهبی به شکل ملودرام‌های ضعیفی درآمده است که دست اندرکاران آن سعی می‌کنند به هرطریق ممکن (هرچند با نیت صادق) و با کمترین تلاش و پژوهش و صرف زمان، نمایش خود را به صحنه ببرند.

همان‌گونه که می‌دانیم تئاتر، قواعد و اصول کلاسه شده‌ای دارد که رعایت نکردن هر یک به کل ساختمان آن لطمه می‌زند و در انتقال صحیح پیام خدشه وارد می‌نماید. نمایش‌نامه یا طرح نمایشی که یکی از ارکان اصلی تئاتر است در این گونه نمایش‌های مذهبی (به اصطلاح تئاتر مذهبی) عموماً ضعیف و بدون ساختار است و کارگردانان این دست از نمایش‌های مذهبی یا قواعد تئاتر را نمی‌دانند یا خیلی علمی و اصولی کار نمی‌کنند و بیشتر اساس کار خود را بر تأثیرات احساسی مخاطب قرار می‌دهند. اغلب سعی دارند بوسیله مداحی و روضه‌خوانی، موسیقی و نریشن‌های سوزناک؛ (به عمد یا غیرعامدانه) بر مخاطب گوش آشنا با این تمهیدات تأثیر گذارند. در این جا روح اصلی رسالت نمایش مذهبی که همانا انتقال پیام و مفهوم بلند اعتقادی است کاملاً نادیده گرفته شده یا مخدوش می‌شود. حال گاهی گروهی از این کارگردان‌ها (بخوانید دوستان غیرحرفه‌ای نمایش) بدون در نظر گرفتن تأثیر سوء این نوع نمایش‌های با وصله کردن وقایع تاریخی به نمایش‌های خود، بهره‌وری مادی را بیش از تأثیر معنوی کار در نظر می‌گیرند.

برای مثال در کرج برای دیدن نمایشی مذهبی دعوت شدم که سعی داشت در بستر دفاع مقدس، دو حادثه‌ی مهم تاریخی مذهبی (شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) و ضربت خورد حضرت علی(ع) ) را یک‌جا به مخاطب ارائه دهد. در این نمایش چنان این دو واقعه‌ی مهم در مدت زمان یک‌ساعت، قرار گرفته بود که کمترین منطق روایی قصه و حتی منطق حاکم بر صحنه رعایت نمی‌شد واصولاً قصد داشت همه این حوادث را در کوتاه‌ترین زمان و نازل‌ترین کیفیت به مخاطب حقنه کند و نتیجه هم بگیرد! از همه این‌ها که بگذریم از بازی‌های نسنجیده غلو‌آمیز گرفته تا نحوه قرار گرفتن آن‌ها در صحنه، دل هر مخاطب آگاهی را می‌رنجاند. وقتی از کارگردان نمایش پرسیدم دلیل حضور مشابهین ائمه و بازگویی برق‌آسای واقعه‌ی فدک و ضربت خورد حضرت امیر(ع) دراین مجال کم و بدون تأکید مناسب در یک نمایش دفاع مقدسی چیست در جواب گفت تنها دلیلش مناسبت ضربت خوردن حضرت علی است!

البته این بی‌منطقی و بی‌ساختاری و بی‌هدف بودن و تعجیل در اجرای این‌گونه نمایش‌ها تقریبا در کشور ما به عرفی نامتعارف تبدیل شده که گویا بعضی مسئولین فرهنگی وغیرفرهنگی استان‌ها قصدی برای تصحیح آن ندارند! اما جای چند پرسش خالی است. آیا مسئولان از تأثیر بد این نوع نمایش‌های غلط بر مخاطبین به خصوص خردسالان و نوجوانان آگاهند؟ آیا باید به هر قیمتی نمایش مذهبی اجرا شود بدون در نظر گرفتن قداست اهل بیت؟ نکته آخراین‌که شنیده‌اید که رندان گفته‌اند اگر می‌خواهی کسی را تخریب کنی از آن بد دفاع کن، آیا این دفاع بد از اعتقادات و باورها نیست؟ آیا نباید در کشور اسلامی ما جلوی اینگونه دفاعیات بد گرفته شود و آثار تبلیغی و خوب جایگزین شود؟