گویند که امید و چه نومید

مهدی اخوان ثالث در چهارم شهریور 1369 بدرود حیات گفت. بسیاری او را به واسطه شعر «زمستان» می شناسند، شعری که در زمان خودش غوغای درانداخت و تاکنون هم درباره اش نقد و نظرهای فراوانی درگرفته است.

علی حدادی اصل - «زمستان» در زمانی سروده شد که خفقان و استبداد بیداد می کرد؛ دوران تاریک بعد از کودتای 28 مرداد، و همین سبب شهرت فراوان این شعر شد. اما سیمای ادبی اخوان ثالث را نمی توان با همین شعر مورد قضاوت قرار داد. سالیان سال است که مخاطبان شعر معاصر درباره اخوان ثالث صحبت می کنند و شعرها و کلامش را به زبان می آرند؛ او این را در وهله نخست مدیون فردوسی و سپس نیما است.
شعر اخوان از آغاز تا پایان کار ادبی اش دو دوره را طی کرده است: نخست شعر کلاسیک و سبک خراسانی، و دیگری شعر نیمایی که به واسطه آشنایی او با علی اسفندیاری (نیما یوشیج) که سالها بعد به رفیق گرمابه و گلستان وی تبدیل شد. اگر بخواهیم به شعر اخوان نگاهی اجمالی بیاندازیم به مولفه های فراوانی برمی خوریم که هرکدام مفرد و جداگانه قابل بررسی است. این مولفه ها از همان دوران جوانی در وی شکل گرفته بود.
اخوان به «امید» تخلص می کرد، اما اشعارش سرشار از ناامیدی بود! این تخلص را یکی از استادان اولیه اش به او داد و در واقع بدین معنا بود که اخوان «امید» آن محفل بوده و نه چیز دیگر! او در جایی درباره خود چنین سروده:
«گویند که امید و چه نومید، ندانند / من مرثیه گوی وطن مرده خویشم»
یکی از دغدغه های مهم اخوان استفاده از اسطوره های کهن و داستانهای شاهنامه در راستای شعر نیمایی بود؛ شعر «خوان هشتم» نمونه گویایی از این کاربرد اسطوره و تبارشناسی اجتماعی - تاریخی ایران زمین است.
اما چیزی که بیش از پیش شعر اخوان را از شعر هم نسلان اش جدا کرد، وارد کردن عناصر نمایشی-داستانی در شعر و کلام بود. البته قبل از او، نیما نیز تا حدود زیادی به این امر دست یافته بود، ولی می توان گفت که اخوان آن را به کمال رساند.
اگر بخواهیم به جنبه های دیگر شخصیت ادبی مهدی اخوان ثالث، جدا از شعری او، بپردازیم، می توانیم بر ذوق او در داستان نویسی دست بگذاریم. اخوان داستان کودکان نیز می نوشت و حتی آنها را با صدای خودش در رادیو برای کودکان زمانه اش اجرا می کرد. به هر حال با هر سلیقه و علاقه ای نمی توان شخصیت و آثار تاثیر گذار مهدی اخوان ثالث را نادیده گرفت و این نکته کمتر مورد تردید قرار می گیرد که نام او در تاریخ ادبیات این سرزمین جاودان خواهد ماند.