بررسی نظریه باختین در کارگاه نقد ادبی

در کارگاه نقد ادبی مطرح شد؛
نویسنده رمان باید گوش حساسی داشته باشد تا بتواند گونه‌های مختلف زبان جامعه‌اش را ثبت کند

به گزارش واحد خبر حوزه هنری استان البرز، کارگاه آموزش نقد ادبی حوزه هنری استان البرز عصر روز 21 تیرماه در محل کتابخانه این حوزه برگزار شد. در این نشست که با حضور جمعی از نویسندگان استان البرز برپا شد، دکتر حسین پاینده بخشی از نظریه باختین را تدریس کرد.

بنابراین گزارش؛ در ابتدای این نشست، دکتر پاینده ضمن برشمردن چند نکته مقدماتی درباره‌ی نقد ادبی عنوان کرد: نقد ادبی با تحلیل، مرور و معرفی فرق دارد. تحلیل(Analysie) مرحله‌ی ابتدایی در نقد است و به عناصر داستان و کارکرد آن‌ها می‌پردازد. مرور و معرفی(Review) هم در واقع مقاله‌ای است که کتاب جدیدی را به خواننده‌ی علاقمندی که هنوز کتاب را نخوانده است، معرفی می‌کند. این در حالی است که نقد ادبی عبارت از تبیین معنا یا معانیِ یک متن بر اساس مفاهیم و روش شناسی خاص یک یا چند نظریه است.

استاد نظریه و نقد ادبیِ دانشگاه علامه طباطبایی تهران در ادامه به معرفی میخائیل باختین پرداخت و گفت: مکتب باختین در اواخر دوره‌ی شکوفایی فرمالیسم روسی شکل گرفت و البته جزیی از فرمالیسم روسی شد. در حقیقت سه نفر به نام‌های میخائیل باختین، پاوول تدودف و والنتین ولوشینوف متون اصلی این مکتب را نوشتند. در این میان میخائیل باختین مقالات و کتاب‌هایی درباره‌ی رمان نوشت اما آثارش تا چند دهه‌ی بعد در غرب امکان نشر نداشت.

پاینده که در سال 1374 موفق به کسب جایزه‌ی سومین جشنواره‌ی مطبوعات در ترجمه شده است، ضمن اشاره به این که نظریه‌ی باختین تنها درباره‌ی رمان کارکرد دارد، گفت: باختین بر این باور بود که رمان سنت ازلی ـ ابدی ندارد. همچنین وی معتقد بود که رمان گونه‌ای است که تغییر یابی و تغییر پذیری‌اش نسبت به گونه‌های دیگر ادبیات بیشتر است و همواره در تباین با حماسه قرار دارد.

در ادامه وی به برخی تفاوت‌های حماسه و رمان پرداخت و افزود: حماسه به گذشته می‌پردازد و رمان به موضوعات روز. رمان به زندگی می‌پردازد و حماسه به فرای زندگی. در رمان «بعد چه خواهد شد؟» اهمیت دارد این در حالی است که سرنوشت قهرمان حماسه از پیش معلوم شده است و در اغلب موارد او پیروز ماجرا است.

مؤلف کتاب «رمان پست مدرن و فیلم» گفت: ادبیات چه کلاسیک باشد، چه مدرن و چه پست مدرن، دارای یک کلید واژه است. آن کلید واژه «واقعیت» است. در حقیقت هر رمان‌نویس یا داستان‌نویسی با شیوه و روش خود، واقعیت را می‌کاود.

دکتر پاینده ادامه داد: خاستگاه حماسه رفتارهای جمعی است این در حالی است که رمان زاویه دید فردی دارد به این معنی که خاستگاهش یک رفتار فردی است. نکته‌ی دیگر این است که ما در حماسه با قهرمانی مواجه هستیم که دارای توانایی‌های فوق بشری است این در حالی است که در رمان قهرمان وجود ندارد بلکه خواننده با فردی همراه می‌شود که به اصطلاح آن را شخصیت اصلی می‌نامیم. در واقع این فرد در رفتارش دارای نسبیت است. از این رو حماسه نویس برای قهرمان اش توانایی‌هایی در نظر می‌گیرد که در مواجهه با حوادث و اتفاقات از آن‌ها برای چیره شدن و رسیدن به پیروزی بهره‌مند شود. اما در رمان چنین چیزی وجود ندارد. بلکه شخصیت در مواجهه با حوادث و موقعیت‌ها ساخته می‌شود و با پیش آمد آن‌ها تغییر می‌کند. برای همین در رمان کمتر سرنوشت از پیش مقرر شده وجود دارد.

مؤلف کتاب «نقد ادبی و دموکراسی» ضمن اشاره به اهمیت زمان در رمان بیان کرد: حماسه در یک گذشته نامعین رخ داده است. در واقع حماسه بی زمان است اما زمان در رمان در زمره‌ی ویژگی‌های منحصر بفرد این ژانر به حساب می‌آید.

وی در بخش دیگری از سخنانش؛ به ناهمگونی زبان و چند صدایی در رمان به عنوان دو مفهوم مهم در نظریه باختین اشاره کرد و اذعان کرد: باختین معتقد بود که رمانی در خور بررسی و ماندگاری است که زبان تک تک شخصیت‌های آن تفرد داشته باشد. نویسنده رمان باید گوش حساسی داشته باشد تا بتواند گونه‌های مختلف زبان جامعه‌اش را ثبت کند. این مهم است که در رمان تباین صداها وجود داشته باشد نه شباهت صداها.

برنده جایزه کتاب فصل جمهوری اسلامی ایران در سال 1386، افزود: رمان بیانیه‌ی اجتماعی نیست. ما رمان نمی‌خوانیم که از آن درس اخلاق یا هر چیزی دیگری بگیریم. اگر چنین است، لزومی ندارد که رمانی چند صد صفحه‌ای مثل رمان «شوهر آهو» خانم اثر علی محمد افغانی را بخوانیم. سهل‌تر آن است که برای گرفتن پیام مورد نظرمان به طور مثال دیوارنوشته‌های یک مدرسه را بخوانیم! از این رو بهتر است رمانی را که در آن صدای نویسنده شنیده می‌شود؛ به سطل زباله بیندازیم.

در ادامه این نشست پاینده به قسمت‌هایی از کتاب «مدیرمدرسه» نوشته جلال آل‌احمد اشاره کرد و این اثر را با رویکرد نظریه باختین مورد نقد و بررسی قرار داد.

جهت دیدن گالری تصاویر کلیک کنید