ادبیات مقاومت از مفهوم تا خاستگاه به قلم غفوریان

ادبیات مقاومت به مثابه صدایی است که هیچ گاه خاموش نمی شود و همواره مانند آینه ای تلاش ها، ظلم ستیزی ها، فداکاری ها، محرومیت ها و مظلومیت های ملت ها را روایت می کند.در بررسی تاریخ معاصر ایران این نوع ادبی در دوران پیش از انقلاب اسلامی و در بحبوحه مبارزات علیه رژیم ستم شاهی در زندان ها، شکنجه ها و ظلم ستیزی ها و نیز در دوران هشت ساله دفاع مقدس و پس از آن اسارت رزمندگان در اردوگاه های رژیم بعث تبلور می یابد.سیدعلیرضا مهرداد «نویسنده و پژوهشگر ادبیات مقاومت و دفاع مقدس مفهوم «مقاومت» را این گونه تشریح می کند: «مقاومت، پایداری و پای فشردن بر امری قلمداد می شود که حاصل آن راهگشایی و چاره جویی و عزت و افتخار است، حتی بال زدن پرنده ها در حالت اضطرار زمانی پیش می آید که در حقیقت پرنده احساس می کند، چاره ای جز پرواز ندارد و در نتیجه به پرواز در می آید.» وقتی اصل و اساس «مقاومت» در فرهنگ ها و دیگر ملت ها را پی گیری می کنیم با ۲ رویکرد ثابت و کلی مواجه می شویم. «مهرداد» در این باره چنین می گوید: «مقاومت در سایه هدف و ایمان به عرصه ظهور می رسد و در واقع این دو اصل مهم، مقاومت را به وجود می آورد.»

 پژوهشگران حوزه ادبیات معتقدند: ادبیات مقاومت نوع مستقلی از انواع ادبی به شمار نمی آید، بلکه می توان آن را زیرمجموعه هر یک از انواع ادبی تلقی کرد یعنی همان گونه که شعر انقلاب و رمان انقلاب داریم، شعر، رمان و قصه مقاومت نیز می توان داشت. معمولا محصولات این ادبیات در دوره خاصی از تاریخ ملت یا قومی به وجود می آید و اساسا هدفش ایجاد و تبلور رساندن انگیزه مبارزه و پایداری در مردم است. «سیدعلیرضا مهرداد» می گوید: « اگر به این ادبیات در دوران مقاومت هوشمندانه پرداخته شود به فضایی فراتر از ادبیات قومی و ملی تبدیل و در شمایل شاهکارهای ادبیات ماندگار و جاویدان می شود.»

 بسترها یا خاستگاه ادبیات مقاومت در ۳ عرصه قابل نقد و نظر است:

 ۱ - خاستگاه روان شناختی

 عباس ایزدپناه، این موضوع را تشریح می کند: « شخصیت آدمی در سیر تکاملی خود ۳ مرحله را پشت سر می گذارد: زیستی، عقلانی و ربانی؛ مدعای ما این است که ادبیات مقاومت محصول طبیعت شخصیت ربانی است نه شخصیت زیستی یا عقلانی، البته ممکن است هنرمند یا ادیب با شخصیت زیستی نیز به آفرینش ادبیات و هنر حماسی دست زند ولی آن، مصداق ادبیات پرخاش خواهد بود که حیوانات نیز با خشم خود آن را آشکار می کنند.»

۲ - خاستگاه جامعه شناختی

 او می گوید: « ادبیات مقاومت محصول کنش های اجتماعی و واکنش های روانی است. بنابراین از هنرمندان و شاعران ذهن گرا ( ایده آلیست) و غیراجتماعی نمی توان انتظار آفرینش ادبیات مقاومت داشت. ادبیات مقاومت واکنشی است به کنش های مختلف اجتماعی چون تهاجم و انحطاط فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و نظامی که هنرمند را احاطه کرده است.»

۳ - خاستگاه معرفتی

 « چگونه نگریستن است که سرنوشت چگونه زیستن را رقم می زند» ادبیات مقاومت همان گونه که محصول شرایط اجتماعی و روانی خاص است معلول نگرش خاص به پروردگار، جهان، جامعه و انسان و دین است. یعنی هر نوع معرفت و نگرشی به ادبیات انقلاب یا ادبیات مقاومت ر پدید نمی آورد.

منبع : ویژه نامه هفته دفاع مقدس - مورخ چهارشنبه 1389/6/31 شماره انتشار 17655